Topraklama ölçümü, cihaz çıktısıyla yapılır
Topraklama, bir tesisin arıza anında insanı koruyup korumadığını gösteren kalemlerin başında gelir. Koruyup korumadığı da ancak ölçülerek anlaşılır. Bu yüzden topraklama ölçümü bir formalite değil, periyodu ve kimin yapabileceği mevzuatta yazılı bir zorunluluktur.
Bu hizmetin kapsamı
Toprak özdirenci ölçümü
Topraklayıcının çevresindeki zeminin özdirenci ölçülür. Bu değer olmadan ne topraklayıcı boyutlandırması ne de adım–dokunma gerilimi hesabı doğrulanabilir. Mevsim ve zemin nemi sonucu değiştirdiği için ölçüm tarihindeki toprak durumu da tutanağa yazılır.
Topraklama direnci ve topraklama empedansı
Küçük boyutlu topraklayıcılarda yardımcı topraklayıcı ve gerilim sondasıyla köprülü ölçme yapılır. 1 ohm'un altındaki dirençlerde ve geniş topraklama şebekelerinde bu yöntem yetmez; akım–gerilim ölçme yöntemiyle, yeterli uzaklıktaki yardımcı toprak ve gerilim sondası üzerinden topraklayıcı gerilimi okunarak tespit edilir. Trafo merkezi ölçümünün asıl farkı buradadır.
Adım ve dokunma gerilimi doğrulaması
Dokunma gerilimi, topraklama geriliminin insanın köprüleyebildiği bölümüdür; adım gerilimi ise 1 m'lik adım açıklığında köprülenen bölümüdür. Yönetmelik, gerekli görüldüğünde dokunma gerilimi ispatının hesap ya da ölçme ile yapılmasını ister. Global topraklama sistemi içinde kalan alanlarda toprak direncinin veya topraklama geriliminin ayrıca doğrulanması aranmaz; dışında kalan her tesiste aranır.
Süreklilik ve bağlantı muayenesi
Koruma iletkenleri ile ana ve tamamlayıcı potansiyel dengeleme iletkenlerinin sürekliliğini bir deneyle ölçmek ve denetlemek zorunludur. Yönetmelik tavsiye edilen en büyük direnç değerini koruma iletkenleri için 1 ohm'un, potansiyel dengeleme iletkenleri için 0,1 ohm'un altı olarak verir. Bağlantı noktalarında korozyona karşı koruma da gözle muayene edilir.
Projeye uygunluk değerlendirmesi
Periyodik kontrolde tesisat projesi aranır ve tesisatın projesine uygunluğu değerlendirilir. Proje yoksa kontrol yapılıp geçilemez; işveren tesisatı önce ilgili yönetmelik ve standartlara göre projelendirtmek zorundadır. Sahada en çok tıkanılan nokta budur.
Rapor ve dokümantasyon
Ölçüm sonuçları saha uygulama ve denetleme planına işlenir: topraklayıcıların yeri, cinsi, gömülme derinliği, ayırma noktaları, ölçülen direnç ve dokunma gerilimi değerleri, ölçme tarihi. Bu planda ölçmeyi yapan elektrik mühendisinin adı, unvanı ve oda kayıt numarası gösterilir. Periyodik kontrol raporunda ise kontrolü yapan kişinin adı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarası bulunur.
Sahada iş sırası
Trafo merkezinde ve santralde ölçülen şey tek bir direnç değeri değildir. Toprak özdirenci, topraklama direnci ve topraklama empedansı ayrı ayrı çıkar; bunların üstüne dokunma geriliminin izin verilen sınırın altında kaldığı ölçme ya da hesapla gösterilir. Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği toprak özdirencini, yayılma direncini, topraklama direncini, topraklama empedansını ve dokunma gerilimlerini, tesisin saha uygulama ve denetleme planında gösterilmesi gereken veriler arasında sayar.
Sözleşme ve belge
Periyodik kontrol hizmeti verilmeden en geç bir gün önce İSG-KATİP sisteminde sözleşme düzenlenir ve karşılıklı onaylanır. Aynı aşamada tesisat projesi, varsa önceki ölçüm tutanakları ve topraklama yerleşim planı istenir. Proje eksikse iş, ölçüme geçilmeden önce burada durur.
Enerjisiz gözle muayene
Gözle muayene genel olarak tamamen enerjisiz duruma getirilmiş tesiste, deney ve ölçme işlemlerinden önce yapılır. Uygulamada ek yerleri ve toprağa geçiş bölümleri gibi birkaç nokta kazılarak kontrol edilir. Bağlantıların doğruluğu, iletken kesitleri, işaretlemeler ve ölçme noktalarına erişilebilirlik bu aşamada tutanağa geçer.
Ölçmelerin sırayla yapılması
Yönetmelik ölçmelerin mümkünse şu sırayla yapılmasını ister: koruma ve potansiyel dengeleme iletkenlerinin sürekliliği, yalıtım direnci, toprak özdirenci, topraklama direnci ve beslemenin otomatik açma işlemiyle kesilip kesilmediği. Kullanılan cihazların kalibrasyonu akredite edilmiş laboratuvarda yapılmış olmalıdır; kalibrasyon belgesi rapor ekindedir.
Adım ve dokunma gerilimi ispatı
Topraklama gerilimi hesaplanır veya ölçülür. Gerekli görüldüğünde dokunma gerilimi ispatı hesapla ya da sahada ölçmeyle yapılır ve özel ölçme noktaları saha uygulama ve denetleme planına eklenir. Test sırasında insan ve donanım için koruma önlemleri alınır.
Rapor ve sonraki kontrol tarihi
Gözle muayene ve deneyler bittikten sonra rapor hazırlanır. Raporda tespit edilen her kusur ayrı ayrı yazılır ve normal şartlarda yapılması gereken bir sonraki periyodik kontrol tarihi belirtilir. Düzenlenen belgeler tesis kullanıldığı sürece saklanır.
Ölçülen şey gömülü olandır
Topraklama ağı zemin altında kalır: iletken kesiti, ek noktalarının kaynağı ve çubuk bağlantıları gömüldükten sonra görünmez. Ölçüm, o görünmeyen ağın bugün ne yaptığını söyleyen tek kayıttır.
En sık atlanan şartlar
Periyodu yanlış kaynaktan almak
Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği Ek-P, üretim–iletim–dağıtım tesisleri için 2 yıl, enerji nakil ve dağıtım hatları için 5 yıl gibi periyotları 'önerilen' olarak verir. İşyeri niteliğindeki tesiste bağlayıcı olan İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliğidir: ilgili standartlarda aksi belirtilmedikçe tesisatların periyodik kontrolü yılda bir yapılır ve tablodaki azami süre aşılamaz. İki kaynağı karıştıran tesis, kendini kurala uygun sanarak süresi geçmiş raporla çalışır.
Projesiz tesiste kontrol yaptırmak
Elektrik, topraklama ve yıldırımdan korunma tesisatlarının periyodik kontrolünde tesisat projesi aranır ve tesisatın projesine uygunluğu değerlendirilir. Projesi olmayan tesiste düzenlenen rapor, ölçüm değerleri doğru olsa bile dayanaksız kalır; işveren önce projelendirmeyi yaptırmak zorundadır.
Sözleşmesiz ya da eksik künyeli rapor
İSG-KATİP üzerinden sözleşme olmaksızın periyodik kontrol raporu düzenlenemez; düzenlenirse geçersizdir ve kontrolü yapanın yetkisi bir ay süreyle askıya alınır. Raporda ayrıca kontrolü gerçekleştiren kişinin EKİPNET kayıt numarası bulunmak zorundadır. Denetimde ilk bakılan yer ölçüm değeri değil, raporun künyesidir.
Değişiklikten sonra sıradaki periyodu beklemek
Topraklamanın temel kurallarını etkileyen büyük bir değişiklikten sonra toprak empedansının veya dokunma gerilimlerinin ölçülmesi ya da hesaplanması gerekir; elde edilen sonuç raporlanır. Yeni fider, ek topraklayıcı, köşk ilavesi ya da şebeke yapısı değişikliğinden sonra takvime bakılmaz, ölçüm yenilenir.
Sık sorulanlar
Topraklama ölçümü kaç yılda bir yapılır?
İşyerlerinde, ilgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece tesisatların periyodik kontrolü yılda bir yapılır; İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliğinin Tablo-3'ünde elektrik tesisatı ve topraklama tesisatı için azami süre 'standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl' olarak geçer. Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği Ek-P ise tesis tipine göre önerilen periyotlar verir: üretim, iletim ve dağıtım tesislerinde 2 yıl, enerji nakil ve dağıtım hatlarında 5 yıl, sanayi tesisleri ve ticaret merkezlerinde dirençlerin muayene ve ölçülmesi 1 yıl, diğer muayene ve kontroller 2 yıl. Parlayıcı–patlayıcı ortamlarda ve ıslak ortamlarda çalışılan işyerlerinde periyot bir yılı aşamaz.
Topraklama ölçümünü kim yapabilir?
Elektrik tesisatı, topraklama tesisatı, yıldırımdan korunma tesisatı, transformatör ve jeneratör gibi elektrikle ilgili tesisatın periyodik kontrolleri; yetkili olan elektrik mühendisleri, elektrik-elektronik mühendisleri, elektrik eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ile elektrik tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. 1 kV ve daha düşük gerilimli tesisatlarda bu unvanlara elektronik mühendisleri de eklenir. Periyodik kontrol raporunda kontrolü yapan kişinin adı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarası bulunur; topraklama tesisinin saha uygulama ve denetleme planında ise ölçmeyi yapan elektrik mühendisinin adı, unvanı ve oda kayıt numarası gösterilir.
Trafo merkezinde adım ve dokunma gerilimi ölçülmek zorunda mı?
Global topraklama sisteminin dışında kalan her tesiste toprak direnci hesaplanır ve sistematik olarak ölçülür, topraklama gerilimi hesaplanır veya ölçülür; gerekliyse dokunma gerilimi ispatı hesaplama ya da ölçme ile yapılır. Global topraklama sistemi içindeki alanlarda toprak direncini veya topraklama gerilimini ayrıca doğrulamaya gerek görülmez, çünkü topraklama sisteminin esas tasarımı bunu karşılar. Tesisin hangi durumda olduğu, ölçüme başlamadan önce belirlenmesi gereken ilk şeydir.
Yeni tesis devreye alınırken de ölçüm gerekiyor mu?
Evet. Her topraklama tesisi, kullanıcı tarafından işletmeye alınmadan önce montaj ve tesis aşamasında gözle muayene edilmeli ve deneyden geçirilmelidir. Özellikle bağlantılarda korozyona karşı korunma için doğru önlemlerin alındığı gözle muayeneyle kontrol edilir. Yönetmelik tesis etme aşamasındaki muayene ve deney ile işletme dönemindeki periyodik muayene, ölçme ve denetlemeyi ayrı ayrı sayar; devreye alma ölçümü işletme dönemi kontrolünün yerine geçmez.
Rapor ne kadar süre saklanır, içinde ne bulunur?
Periyodik kontrol sonucunda düzenlenen belgeler, tesis kullanıldığı sürece saklanır. Raporda işyerinin bilgileri, sözleşme numarası, kontrolün başlangıç ve bitiş tarihi, uygulanan test değerleri, tespit edilen kusurların her biri ayrı ayrı ve normal şartlarda yapılması gereken bir sonraki periyodik kontrol başlangıç tarihi bulunur. Ayrıca kontrolü gerçekleştiren kişinin EKİPNET kayıt numarası yer alır.
Sahayı anlatın, kapsamı birlikte çıkaralım
Gerilim seviyesi, ekipman listesi ve iş programı netleştikten sonra teklif tek sayfada verilir.