Primer test, ekipmanın kendi durumunu ölçer
Primer test, bir ekipmanın etiketinde yazanı değil, o gün sahada ne durumda olduğunu ölçer. Güç trafosunun sargı direnci, kesicinin kontak direnci ve açma süresi, akım trafosunun oranı ve polaritesi, toprak sisteminin direnci ve sürekliliği cihaz çıktısıyla alınır. Ortaya çıkan şey bir kanaat değil, bir sayıdır.
Bu hizmetin kapsamı
Akım trafoları
Dönüştürme oranı, polarite ve sargı direnci ölçülür; mıknatıslanma (doyma) eğrisi çıkarılır ve diz noktası belirlenir. Sekonder sargıların yükü ve yalıtım direnci kontrol edilir. Koruma çekirdeği ile ölçü çekirdeği ayrı ayrı ele alınır, çünkü ikisinden beklenen davranış aynı değildir.
Gerilim trafoları
Oran ve polarite ölçülür, sargı direnci ve yalıtım direnci alınır, sekonder devrenin bağlantı düzeni tek hat şemasıyla karşılaştırılır. Sekonder koruma elemanının değeri ve topraklama noktası yerinde doğrulanır.
Güç trafoları
Sargı direnci, dönüştürme oranı ve bağlantı grubu, sargı–gövde ve sargılar arası yalıtım direnci ölçülür. Kademe değiştiricinin her konumu tek tek geçilir. Yağlı tiplerde yağın delinme dayanımı için numune alınır; sonuçlar referans sıcaklığa çevrilerek kaydedilir.
Kesiciler ve ayırıcılar
Ana kontak direnci, açma–kapama süreleri ve kutuplar arası eşzamanlılık ölçülür; açma–kapama bobinlerinin çalışma değerleri ve mekanizmanın davranışı kaydedilir. Ayırıcılarda kontak teması, kilitleme düzeni ve tahrik mekanizması yerinde denenir.
Toprak sistemleri
Topraklama direnci ve gerekli yerlerde topraklama empedansı ölçülür; örgü, indirme iletkenleri ve ekipman gövde bağlantılarında süreklilik aranır. Bağlantı noktalarındaki korozyona karşı koruma gözle muayene edilir. Gerektiğinde adım ve dokunma gerilimi değerlendirilir.
Tutanak ve teknik raporlama
Her ölçüm, cihaz çıktısı ve ölçüm koşuluyla birlikte saha ölçüm tutanağına geçer; tutanak iki nüsha imzalanır. Rapor, önceki ölçüm ve fabrika değerleriyle karşılaştırma tablosu, açık bulgular listesi ve yapılan işlem kaydını içerir.
Sahada iş sırası
Sayının anlamı tek başına değil, karşılaştırıldığında ortaya çıkar: fazlar arasında, aynı ekipmanın bir önceki ölçümüyle, varsa imalatçının fabrika test raporuyla. Bu yüzden tutanağa yalnız sonuç değil, ölçüm koşulu da yazılır — sıcaklık, kademe konumu, ölçüm noktası. Koşulu yazılmamış bir sayıyı sonraki bakımda kimse kullanamaz.
Karşılaştırılacak değerin önce masaya konması
Tek hat şeması, ekipman etiket bilgileri, varsa imalatçı fabrika test raporu ve bir önceki saha ölçümü toplanır. Hangi ekipmanda hangi ölçümün alınacağı ve hangi değerle karşılaştırılacağı ölçüme çıkmadan önce belirlenir. Karşılaştırılacak değer yoksa bu ilk ölçüm, sonraki bakımların referansı olarak işaretlenir.
Enerjisiz hale getirme ve çalışma alanının güvenliği
Kesme, ayırma, kilitleme ve etiketleme yapılır; gerilimin gerçekten olmadığı ölçülerek doğrulanır; kapasitif yükler boşaltılır ve çalışma yeri kısa devre edilip topraklanır. Primer testin en riskli kısmı testin kendisi değil, test öncesidir; bu adım atlanmaz, kısaltılmaz.
Ölçümlerin alınması
Ölçümler ekipman ekipman ve faz faz alınır, cihaz çıktısı olduğu gibi kaydedilir. Her kayda ölçüm sıcaklığı, kademe konumu ve ölçüm noktası eşlik eder. Akım trafolarında kullanılmayan sekonder sargılar kısa devre edilip topraklanmış halde tutulur.
Değerlendirme ve karşılaştırma
Sonuçlar fazlar arasında, önceki ölçümle ve fabrika değeriyle karşılaştırılır; sargı direnci gibi sıcaklığa bağlı büyüklükler referans sıcaklığa çevrilerek değerlendirilir. Sapma varsa ölçüm tekrarlanır, ölçüm hatası elenir, sonra ekipman bulgusu olarak yazılır.
Tutanak, rapor ve devreye alma
Saha ölçüm tutanağı iki nüsha imzalanır; teknik rapor karşılaştırma tablosu ve açık bulgular listesiyle birlikte teslim edilir. Giderilen bulgular yeniden ölçülür. Topraklamalar ve geçici kabul kapsamındaki ölçümler, ilgili mevzuatın istediği kayıt düzeniyle dosyaya girer, ardından tesis enerjilendirilir.
Ölçüm, ekipmanın kendi üstünde yapılır
Güç trafosunun sargı direnci, buşing bağlantıları ve topraklama sürekliliği tesisin kendi sahasında, kendi bağlantılarıyla ölçülür. Fabrika raporu ekipmanın bugünkü durumunu göstermez.
En sık atlanan şartlar
Akım trafosunun sekonder ucu açık bırakılıyor
Primer taraftan akım geçerken sekonder devre açıksa uçlarda tehlikeli seviyede gerilim oluşur; hem can güvenliği sorunudur hem de sargı yalıtımı kalıcı zarar görür. Kullanılmayan sekonder sargı kısa devre edilip topraklanır, ölçüm bittikten sonra devre eski hâline getirilir.
Polarite ölçülmeden röle devreye alınıyor
Oran doğru çıktığı için polarite atlanabiliyor. Ters bağlı bir akım trafosu normal işletmede hiçbir belirti vermez; yön bilgisi kullanan koruma ancak arıza anında yanlış tarafa açar ya da hiç açmaz. Polarite arıza gününe bırakılacak bir kalem değildir.
Ölçüm koşulu yazılmadan sayı kaydediliyor
Sargı direnci sıcaklıkla, dönüştürme oranı kademe konumuyla, kontak direnci ölçüm noktasıyla değişir. Bu üçü tutanağa yazılmazsa çıkan sayı sonraki bakımda karşılaştırılamaz. Karşılaştırılamayan ölçüm, ölçüm sayılmaz.
Periyodik kontrol tesisat projesi olmadan yapılıyor, rapor serbest formatta yazılıyor
İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III, elektrik, topraklama ve yıldırımdan korunma tesisatlarının periyodik kontrolünde tesisat projesi arar; projesi olmayan tesisatı projelendirmek işverenin yükümlülüğüdür. Ayrıca elektrik tesisatı, alçak gerilim topraklama tesisatı, yıldırımdan korunma tesisatı, yangın algılama ve uyarı sistemleri ile 1-36 kV transformatör periyodik kontrollerinde, ÇSGB İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğünce yayımlanan standart rapor formatlarının 1 Eylül 2025'ten itibaren kullanılması zorunludur; formata uymayan rapor denetimde geri döner.
Sık sorulanlar
Primer test ile sekonder test aynı şey mi?
Değil. Primer test, ekipmanın birincil tarafına akım veya gerilim uygulayarak ekipmanın kendi fiziksel durumunu ölçer: sargı direnci, oran, polarite, kontak direnci, topraklama direnci. Sekonder test ise sekonder devreye değer enjekte ederek röle ayarlarını ve açma zincirini denetler. Biri diğerinin yerine geçmez; sağlam bir akım trafosu yanlış bağlanmış olabilir, doğru ayarlı bir röle bozuk bir akım trafosuyla beslenebilir.
Bu testleri kim yapabilir?
Yetkinin mevzuatla adı adına belirlendiği yer periyodik kontrol kapsamıdır. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin (25/4/2013 tarihli ve 28628 sayılı Resmî Gazete) EK-III bölümüne göre elektrik tesisatı, topraklama tesisatı, yıldırımdan korunma tesisatı, transformatör, jeneratör ve benzeri tesisatın periyodik kontrolleri elektrik mühendisleri, elektrik-elektronik mühendisleri, elektrik eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ile elektrik tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. 1 kV ve altı tesisatlar ile yangın algılama ve uyarı sistemlerinde elektronik mühendisleri de yetkilidir.
Ölçümler ne sıklıkla tekrarlanır?
Aynı yönetmeliğin EK-III bölümü, ilgili standartlarda bir süre belirtilmemişse tesisatların periyodik kontrolünü yılda bir olarak belirler. Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği'nin (21/8/2001 tarihli ve 24500 sayılı Resmî Gazete) EK-P tablosunda ise periyotlar tesis türüne göre ayrılır: elektrik üretim, iletim ve dağıtım tesislerinde 2 yıl; enerji nakil ve dağıtım hatlarında 5 yıl; sanayi tesisleri ve iş merkezlerinde topraklamaya ilişkin dirençler için 1 yıl, diğer topraklama tesisleri için 2 yıl; sabit olmayan tesislerde sabit işletme elemanları için 1 yıl, hareketli işletme elemanları için 6 ay. Parlayıcı ve patlayıcı maddelerle çalışılan yerler ile ıslak ortamlarda periyot 1 yılı aşamaz.
Tesis devreye alınmadan önce ölçüm zorunlu mu?
Topraklama tarafında evet. Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği, her topraklama tesisinin kullanıcı tarafından işletmeye alınmadan önce, montaj ve tesis aşamasında gözle muayene edilmesini ve deneyden geçirilmesini ister; sonradan gömülü kalacak bağlantılar kapanmadan görülmelidir. Elektrik Tesisleri Kabul Yönetmeliği kapsamındaki işlerde de geçici kabul heyeti gerekli gördüğü muayene ve deneyleri yapabilir ya da tekrarlatabilir; sonuçlar yönetmelik ekindeki tutanak formlarıyla kayda geçer.
Rapor hangi biçimde teslim ediliyor?
Saha ölçüm tutanağı iş bitiminde yerinde düzenlenir ve iki nüsha imzalanır. Elektrik tesisatı, alçak gerilim topraklama tesisatı, yıldırımdan korunma tesisatı, yangın algılama ve uyarı sistemleri ile 1-36 kV transformatör periyodik kontrollerinde, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğünce yayımlanan standart rapor formatlarının 1 Eylül 2025 tarihinden itibaren eksiksiz kullanılması zorunludur; raporlar bu formata göre düzenlenir. Bu kapsam dışındaki testlerde rapor, ölçüm koşulu ve karşılaştırma tablosunu içeren kendi teknik formatımızla teslim edilir.
Sahayı anlatın, kapsamı birlikte çıkaralım
Gerilim seviyesi, ekipman listesi ve iş programı netleştikten sonra teklif tek sayfada verilir.