Trafo merkezinde enerji, sıranın en sonunda verilir
Yüksek gerilimde devreye alma tek bir an değildir; geri dönüşü olmayan bir sıradır. Projenin onaylanması, montajın kontrol edilmesi, primer ekipmanın enerjisizken ölçülmesi ve koruma devrelerinin tek tek denenmesi gerekir. Bu sıra bozulduğunda geri dönülecek yer kalmaz: ters bağlanmış bir akım trafosu ya da ayarı yazılmamış bir röle, ilk kısa devrede kendini gösterir.
Bu hizmetin kapsamı
Primer proje ve tek hat şeması
Kısa devre hesabı, ekipman ve kesit seçimi, tek hat şeması, yerleşim ve kesit projeleri. Elektrik Tesisleri Proje Yönetmeliği kapsamında proje onay birimine sunulacak dosya bu aşamada tamamlanır. Onay süresi teklifte ayrı bir kalem olarak yazılır; sürprize bırakılmaz.
Sekonder proje: koruma, ölçü ve kumanda
Röle şemaları, akım ve gerilim trafosu devreleri, kilitleme mantığı, klemens ve kablaj planları. Koruma ayarları tesisin kendi kısa devre değerine ve şebekedeki üst kademeye göre belirlenir. Ayar dosyası projeyle birlikte teslim edilir, sahada doldurulan bir boşluk değildir.
Montaj ve montaj kontrolü
Hücre ve trafo yerleşimi, baralar, kablo başlıkları, sekonder kablaj ve pano içi bağlantılar. Montaj, biten yerden değil kontrol edilen yerden ilerler. Faz sırası, bağlantı sıkılığı ve etiketleme montaj sırasında kayda geçer; sonradan hatırlanmaz.
Primer saha testleri
Güç trafosu, kesici, ayırıcı, akım ve gerilim trafoları enerjisiz durumda ölçülür: trafolarda yalıtım direnci, sargı direnci ve dönüştürme oranı; kesici ve ayırıcıda kontak direnci ile açma-kapama süreleri. Değerler ekipmanın kendi fabrika test raporuyla karşılaştırılır. Açıklanamayan sapma varsa devreye alma bekletilir.
Sekonder testler ve fonksiyon provası
Akım ve gerilim devrelerinin sürekliliği ve polaritesi doğrulanır, rölelere sekonder enjeksiyon yapılır, açtırma ve kilitleme yolları uçtan uca denenir. Hangi kesicinin hangi röleyle açtığı tahmin edilmez; her yol ayrı ayrı denenip tutanağa yazılır.
Topraklama, enerjilendirme ve dosya
Topraklama direnci ile dokunma ve adım gerilimi ölçümleri Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği'ne göre alınır. Enerjilendirme yazılı bir sıra planına bağlanır, yük altında akım ve gerilim doğrulaması yapılır. Kabul için gereken ölçüm tutanakları, ayar dosyası ve son hâline göre güncellenmiş proje teslim edilir.
Sahada iş sırası
Alper Enerji 1–380 kV arası enerji tesislerinde projeyi, montaj kontrolünü, saha testlerini ve devreye almayı tek elden yürütür. Primer ve sekonder aynı ekibin işi olduğu için, tek hat şemasındaki bir kararın sekonder devrede nereye dokunduğu sahada tartışma konusu olmaz.
Proje ve kurum onayı
Kısa devre hesabı, ekipman seçimi, tek hat şeması ve sekonder şemalar hazırlanır. Dosya, Elektrik Tesisleri Proje Yönetmeliği kapsamındaki proje onay birimine sunulur. Onay çıkmadan saha işi başlamaz; onay beklerken yapılan montaj çoğu zaman sökülür.
Enerjisiz saha kontrolü
Montaj tamamlandığında tesis hâlâ enerjisizdir. Yerleşim, açıklıklar, bara ve kablo bağlantıları, topraklama iletkenlerinin sürekliliği ve etiketleme onaylı projeyle karşılaştırılır. Uyuşmayan her nokta, test başlamadan önce kapatılır.
Primer ve sekonder ölçümler
Önce primer ekipman enerjisizken ölçülür, sonra sekonder devrelere geçilir: süreklilik, polarite, izolasyon ve röle enjeksiyonu. İki grubun sırası yer değiştirmez; sekonder doğru görünse bile primerde sapma varsa ilerlenmez.
Fonksiyon provası ve enerjilendirme planı
Açtırma yolları, kilitlemeler, topraklama ayırıcısı mantığı ve kumanda kilitleri tek tek denenir. Ardından hangi fiderin hangi sırayla ve kimin onayıyla enerjileneceği yazılı plana bağlanır. Plan sahadaki herkeste aynıdır.
Enerji verme ve yük altında doğrulama
Enerji plandaki sırayla verilir. Yük geldikten sonra faz sırası, akım ve gerilim büyüklükleri ile röle ölçüm değerleri sahadan okunur ve beklenen değerle karşılaştırılır. Tüm ölçümler tutanağa yazılır, tutanak iki nüsha imzalanır.
Enerji, sıranın en sonunda verilir
Projenin onayı, montaj kontrolü, primer ölçümler ve koruma denemeleri bittikten sonra sıra kesicinin kapatılmasına gelir. Geri dönüşü olmayan adım budur; öncesindeki her kalem o ana kadar tutanağa yazılmış olur.
En sık atlanan şartlar
Ölçümü enerji verdikten sonraya bırakmak
Yalıtım direnci, sargı direnci ve dönüştürme oranı ölçümleri yalnız enerjisiz durumda alınabilir. Enerji verildikten sonra bu değerlerin hiçbirine ulaşılamaz; hata ancak arıza anında görünür. Devreye alma, ölçümlerin bittiği yerde başlar.
Akım trafosunun sekonder devresini açık bırakmak
Primerinden akım geçen bir akım trafosunun sekonderi açık kalırsa uçlarında tehlikeli gerilim oluşur; hem ölçü devresi hem de yanındaki insan risk altındadır. Kullanılmayan sekonder sargılar kısa devre edilip topraklanır. Bu, devreye alma listesinde ayrı bir satırdır.
Röle ayarlarını fabrika çıkışı değerlerle bırakmak
Fabrika çıkışı ayarlar sizin tesisinizin kısa devre değerine ve üst kademesine göre yazılmamıştır. Koordinasyonu yapılmamış röle ya geç açar ya da yanlış kademede açarak sağlam bölümü karartır. Ayar dosyası olmadan yapılan fonksiyon provası neyin doğrulandığını göstermez.
Kilitlemeleri şemada doğru görüp sahada denememek
Ayırıcı-kesici kilitlemesi ve topraklama ayırıcısı kilitlemesi projede doğru çizilip sahada ters bağlanabilir. Bu tür bir hata yalnız yanlış manevra anında ortaya çıkar, o an da düzeltme şansı yoktur. Her kilitleme yönü ayrı ayrı denenmeden devreye alma tamamlanmış sayılmaz.
Sık sorulanlar
Yüksek gerilim tesisini kim işletebilir?
Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği'nin 60. maddesine göre tüm yüksek gerilimli kuvvetli akım tesislerinde teknik konulardan sorumlu bir elektrik mühendisi bulunur; 154 kV ve daha büyük tesislerde (uzaktan kumanda edilen trafo merkezleri hariç) işletme sorumlusu olarak en az bir elektrik mühendisi bulundurulur. İşletme sorumluluğu serbest müşavir mühendis tarafından üstlenildiğinde tesis ayda en az bir kez denetlenir; bu hizmet için EMO'nun verdiği yüksek gerilim tesisleri işletme sorumluluğu yetki belgesi aranır.
Topraklama ölçümleri ne sıklıkla tekrarlanır?
Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği'nin Ek-P'sinde periyotlar tesis türüne göre ayrılmıştır: elektrik üretim, iletim ve dağıtım tesisleri için iki yıl (enerji nakil ve dağıtım hatları hariç), enerji nakil ve dağıtım hatları için beş yıl, sanayi tesisleri ve ticaret merkezleri için bir yıl. Bunun yanında işyeri kapsamındaki elektrik, topraklama ve yıldırımdan korunma tesisatları için İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III, ilgili standartta ayrı bir süre belirtilmemişse yılda bir kontrol öngörür. Tesisinizin hangi periyoda girdiği, tesisin türüne göre belirlenir.
Projeyi onaylatmadan montaja başlanabilir mi?
Hayır. Elektrik Tesisleri Proje Yönetmeliği, tesis projelerinin yetkilendirilmiş proje onay birimine sunulmasını ve onaylanmasını gerektirir. Onaysız başlayan montajda ekipman yerleşimi, kesit ya da koruma kurgusu onay aşamasında değişebilir; o zaman yapılan iş sökülür. Onay süresi teklifte ayrı bir kalem olarak gösterilir.
Devreye alma sonunda elimize ne geçer?
Saha ölçüm tutanakları (primer test değerleri, sekonder enjeksiyon sonuçları, topraklama ölçümleri), röle ayar dosyası, fonksiyon prova listesi ve tesisin son hâline göre güncellenmiş projesi. Elektrik Tesisleri Kabul Yönetmeliği kapsamındaki kabul işlemi, tesisin onaylı projesine uygun tamamlandığının belgelenmesine dayanır; bu dosya o belgelemenin temelidir.
Devreye alma ne kadar sürer?
Peşinen bir gün sayısı vermiyoruz. Süre tesisin büyüklüğüne, ekipman sayısına, şebeke tarafındaki kesinti penceresine ve kurum onay takvimine bağlıdır. Teklifte proje, montaj, saha testi ve onay ayrı kalemler olarak yazılır; hangi işin neyi beklediği baştan görünür.
Sahayı anlatın, kapsamı birlikte çıkaralım
Gerilim seviyesi, ekipman listesi ve iş programı netleştikten sonra teklif tek sayfada verilir.