Bakım planlı bir duruştur: süresi de dönüşü de baştan yazılır
Bakımın ilk sorusu teknik değildir: tesis ne kadar süre enerjisiz kalacak. Bunun cevabı bakım günü değil, teklif aşamasında verilir. Hangi fider hangi saatte açılacak, işler hangi sırada yapılacak, enerji hangi saatte geri verilecek — bunlar yazılı bir duruş planına geçmeden ekip sahaya çıkmaz.
Bu hizmetin kapsamı
Duruş planı ve manevra sırası
Bakımdan önce merkez gezilir, tek hat şeması ve fider isimleri yerinde doğrulanır, değişmesi muhtemel malzeme sahaya önceden getirilir. Enerjinin hangi noktadan kesileceği, hangi ayırıcının açılacağı ve enerjinin hangi sırayla geri verileceği yazılı olarak çıkarılır. Kesme ve verme saatleri işletmeyle birlikte kararlaştırılır, ilgili dağıtım kuruluşuna bildirilir.
Primer ekipman: trafo, hücre, kesici, ayırıcı
Trafo tankı, radyatörler, valf ve tapalar yağ kaçağı yönünden kontrol edilir; buşing terminal bağlantıları temizlenip sıkılır, kademe değiştiricinin her kademede çalıştığı görülür. Hücrelerde kapak kilitleri, topraklama tertibatı, bara mesnet izolatörleri ve kapasitif gösterge ledleri ele alınır. Kesicide üç kutbun aynı anda açıp kapadığı, yay kurma motorunun ve şönt açma-kapama bobinlerinin çalıştığı denenir.
Sekonder ekipman: koruma röleleri ve ölçü devreleri
Her fiderin aşırı akım ve toprak rölesi, röle test cihazı ile ayar değeri ve zamanı üzerinden denenir. Kesici boşta kapatılıp röleden açtırılır, konum bilgisinin panoya doğru geldiği görülür. Testten sonra bütün klemensler tek tek sıkılır; enerji verildiğinde fider bazında akım ve gerilim büyüklükleri terminalden doğrulanır.
Akü, redresör ve DC sistem
DC terminallerinden çıkış gerilimi ölçülür, redresörün arıza ve kapasite düşüşü alarmları kontrol edilir. Akülerde elektrolit sızıntısı aranır, mahfaza ve topraklama sürekliliği denetlenir. Bu kalem, kesicinin açma bobinini besleyen kaynak olduğu için bakımda atlanabilecek bir ayrıntı değildir.
Ölçüm: topraklama, yalıtım, süreklilik, kaçak akım
İşletme ve koruma topraklamaları ölçülür, gerekirse ilave topraklama yapılır; topraklama iletkenlerindeki ek yerleri açılır, gevşek bağlantı sıkılır. Yalıtım direnci, süreklilik ve kaçak akım koruma düzeninin açma süresi cihaz çıktısıyla alınır. Bağlantı noktalarındaki ısınmalar, bakıma başlamadan önce termal kamerayla tespit edilir ki sıkılacak yer tahminle değil ölçümle belirlensin.
Durum raporu ve eksik listesi
Bütün ölçüm değerleri saha tutanağına yazılır, tutanak iki nüsha imzalanır. Aynı duruşta giderilemeyen işler için parça ve iş kalemi listesi çıkarılır. Rapor, o merkezin bir sonraki bakımında karşılaştırma yapılabilecek bir başlangıç değeri bırakır; değer bırakmayan bakım, bir yıl sonra yeniden sıfırdan başlar.
Sahada iş sırası
İkinci soru dönüşle ilgilidir: enerji verildiğinde her şey eskisi gibi çalışacak mı. Bakım sırasında röle ayarı değiştirilir, klemens sökülür, kademe değiştirici oynatılır, kısa devre-topraklama aparatı takılır. Bunların hepsi geri alınmadan enerji verilmez; geri alındığı da kontrol listesine tek tek imzalanır.
Duruştan önce tespit ve plan
Merkez bakım gününden önce gezilir; hücre sayısı, fider isimleri, tek hat şeması, kesici ve trafo tipleri kayda geçer. İhtiyaç duyulacak malzeme ve iş güvenliği ekipmanı belirlenip hazır edilir, çalışır olduğu kontrol edilir. Duruş penceresi ve manevra sırası bu tespitten sonra yazılır.
Enerjinin kesilmesi ve tesisin emniyete alınması
Anahtarlama teçhizatı açılır, gerilimin olmadığı uygun cihazla teyit edilir, enerji gelmesi muhtemel bütün aktif bölümler kısa devre edilip topraklanır. Kilitleme tertibatı devreye alınır, uyarı levhaları asılır, ilgili yerlere bilgi verilir. Hiçbir aşamada yalnız çalışılmaz.
Primer tarafta bakım
Trafo, hücre, kesici, ayırıcı, bara, izolatör ve parafudr üzerinde temizlik, bağlantı ve fonksiyon kontrolleri yapılır. Yalıtkan yüzeyler temizlenir, gevşek bağlantılar sıkılır, kırık ve çatlak teçhizat ayrılır. Yağ kaçağı, kademe değiştirici ve buşing bağlantıları ayrı ayrı ele alınır.
Sekonder tarafta test
Röle ayar değerleri ve zamanları yazıya geçirilir, aşırı akım ve toprak röleleri test cihazıyla denenir, kesiciye açtırma kumandası verilir. Ölçü aletleri, sinyal lambaları ve uzaktan kumanda sinyalleri gözlenir. DC sistem ölçülür; testler bittiğinde bütün klemensler tek tek sıkılır.
Enerji verme ve raporlama
Emniyet için takılan kısa devre-topraklama aparatları sökülür, kademe konumu ve röle ayarları ilk değerine döndürülür, bağlantısı değişen yerlerde faz sırası kontrol edilir. Enerji verildikten sonra fider bazında akım ve gerilim değerleri terminalden doğrulanır. Ölçüm değerleri ve giderilemeyen eksikler tutanağa yazılır, tutanak iki nüsha imzalanır.
Bakım, enerjisiz bir tesiste yapılır
Bara bölmesi açılmadan önce fider açılır, ayırıcı çekilir ve topraklama seti baralara bağlanır. Duruşun hangi saatte başlayıp hangi saatte biteceği bu sıranın süresiyle belirlenir.
En sık atlanan şartlar
Akım trafosunun sekonder devresi açık bırakılıyor
Primer enerjiliyken sekonder devre açılırsa akım trafosunun uçlarında tehlikeli gerilim oluşur; hem çalışan için hem trafo için sonucu ağırdır. Bakım usul ve esasları da akım trafolarında sekonder akım devresinin kapalı devre olmasına dikkat edilmesini ayrıca yazar. Akım devresinin klemensi sökülecekse, sökülmeden önce sekonder uçlar köprülenir. Gerilim trafosu sekonderinde ise tersi geçerlidir: orada kısa devre olup olmadığı denetlenir.
Bakım trafoyla sınırlı tutuluyor, akü ve DC sistem atlanıyor
Kesicinin açma bobini AC şebekeden değil, akü-redresör grubunun beslediği DC sistemden beslenir; şebeke gittiğinde bu gerilimi ayakta tutan akünün kendisidir. Akü kapasitesini kaybetmişse röle arızayı görür, kesici açmaz; tesis korumasız çalışır ama dışarıdan her şey normal görünür. Bu yüzden DC terminal gerilimi ölçülür, redresör alarm sinyalleri ve elektrolit sızıntısı ayrı bir kalem olarak kontrol edilir.
Test için oynatılan röle ayarı eski değerine döndürülmüyor
Test sırasında akım ve zaman kademeleri değiştirilir. Eski değere dönülmezse koruma koordinasyonu bozulur; bir sonraki arızada yanlış fider açar ya da hiçbiri açmaz. Ayar değerleri teste girmeden önce yazılır, çıkışta yeniden yazılır, iki liste tutanağa birlikte konur.
Enerji, emniyet topraklamaları sökülmeden ya da faz sırası kontrol edilmeden veriliyor
Çalışma için takılan kısa devre-topraklama aparatları yerinde kalırsa enerji verme anında kısa devre olur. Bağlantısı sökülüp yeniden yapılan trafo veya panoda faz sırası kontrol edilmezse motorlu yükler ters döner. Enerji verme, tek tek imzalanan bir kontrol listesiyle yapılır; hatırlamaya bırakılmaz.
Sık sorulanlar
Tesis ne kadar süre enerjisiz kalır?
Süre merkezin büyüklüğüne bağlıdır; tek trafolu bir dağıtım merkeziyle çok fiderli bir indirici merkez aynı işi gerektirmez. Bu yüzden süre telefonda değil, keşiften sonra verilir ve teklifte duruş penceresi olarak ayrı bir kalem şeklinde yazılır. Röle testi ve topraklama ölçümü gibi işler enerjili yapılamaz; duruş penceresi bunlar hesaba katılarak kurulur.
Bakım yasal olarak hangi aralıkla yapılmak zorunda?
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin EK-III'ü, ilgili standartlarda aksi belirtilmedikçe tesisatların periyodik kontrolünü yılda bir olarak belirler. Topraklama tarafında Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği'nin Ek-P'si ayrı periyotlar verir: sanayi tesisleri ve ticaret merkezlerinde topraklamalara ilişkin dirençlerin muayene ve ölçülmesi 1 yıl, topraklama tesisiyle ilgili diğer muayene ve kontroller 2 yıl; elektrik üretim, iletim ve dağıtım tesislerinde 2 yıl; parlayıcı-patlayıcı ve ıslak ortamlarda periyot bir yılı aşamaz.
Bu işi kim yapabilir, belge aranır mı?
Elektrik tesisatı, topraklama tesisatı, akümülatör ve transformatör gibi elektrikle ilgili tesisatın periyodik kontrolü, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin EK-III'ü uyarınca yetkili elektrik mühendisleri, elektrik-elektronik mühendisleri, elektrik eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ile elektrik tekniker ve yüksek teknikerleri tarafından yapılır. 1 kV üstü yüksek gerilim tesislerinde ayrıca işletme sorumlusu elektrik mühendisi bulundurulur; EMO'nun işletme sorumluluğu yönetmeliğine göre hizmet serbest müşavir mühendis tarafından üstlenildiğinde tesis en az ayda bir denetlenir ve en fazla dört ayda bir rapor düzenlenir. İşletme sorumluluğu ile bakım ayrı hizmetlerdir; biri diğerinin yerine geçmez.
Bakım sonunda elimize ne geçiyor?
Saha ölçüm tutanağı, röle test sonuçları, yapılan işlemlerin listesi ve giderilemeyen eksiklerin parça bazında dökümü. Bakım faaliyetiyle ilgili bilgi ve belgelerin bir bütün olarak kayıt altına alınmasını, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın 0-36 kV elektrik kuvvetli akım tesisleri için yayımladığı bakım usul ve esasları zaten istiyor; biz bunu bir sonraki bakımda karşılaştırılabilecek biçimde veriyoruz. Ölçüsü olan iş, fotoğrafı da olur.
Bakımda çıkan arıza aynı duruşta giderilir mi?
Yedek parça sahadaysa evet; yoksa iş kalemi listeye yazılır ve ikinci bir duruş planlanır. Bunun tek istisnası can ve mal emniyetini tehlikeye düşüren bir durumun tespit edilmesidir: o durumda bakım tarihi beklenmeden müdahale edilir. Hangi işin duruş içinde, hangisinin sonraya kaldığı tutanakta açıkça ayrılır.
Sahayı anlatın, kapsamı birlikte çıkaralım
Gerilim seviyesi, ekipman listesi ve iş programı netleştikten sonra teklif tek sayfada verilir.