Rölenin ayarı doğru olabilir; açtırma zincirinin ucuna kadar çalıştığı ayrıca kanıtlanır
Bir koruma rölesinin ekranında doğru ayar görünüyor olabilir. Bu, arıza anında kesicinin açacağı anlamına gelmez. Röle kontağından kesici açtırma bobinine kadar uzanan yolda tek bir gevşek klemens, ayrılmış bir köprü ya da beslemesi gitmiş bir DC hattı varsa koruma kâğıt üzerinde vardır, sahada yoktur.
Bu hizmetin kapsamı
Röle fonksiyon ve karakteristik testleri
Aşırı akım, toprak arızası, mesafe, diferansiyel, gerilim ve frekans gibi devrede olan her fonksiyon için sekonder enjeksiyon yapılır. Çalışma eşiği (pikap) değeri ve açma süresi cihaz çıktısıyla ölçülür, ayar listesindeki değerle karşılaştırılır. Devre dışı bırakılmış fonksiyon varsa tutanakta ayrıca belirtilir.
Akım ve gerilim ölçü devreleri
Akım trafosu sekonderlerinde süreklilik, polarite ve devre yükü; gerilim devrelerinde faz sırası ve sigorta/şalter durumu kontrol edilir. Akım devresi ayrılırken sekonder hiçbir anda açık bırakılmaz, köprüleme sırası tutanağa yazılır. Röleye ulaşan büyüklüğün sahadaki büyüklük olduğu, mümkün olan yerde enerjili faz açısı ölçümüyle teyit edilir.
Açtırma zinciri ve kesici bobini
Röle açma kontağından başlayıp yardımcı röleler, klemensler ve kumanda kablosu üzerinden kesici açtırma bobinine kadar zincirin tamamı izlenir. İki açtırma bobini varsa ikisi de ayrı ayrı denenir; kesicinin fiilen açtığı görülür. Açtırma devresi süreklilik izlemesi (trip devre gözetimi) varsa çalıştığı, yoksa bu eksiklik raporda yazılır.
Kilitleme ve blokaj devreleri
Kesici–ayırıcı kilitlemeleri, topraklama ayırıcısı blokajı ve hücreler arası kilitlemeler yanlış manevra denenerek doğrulanır. Doğru olan sadece kilidin tutması değil, yanlış manevranın gerçekten engellenmesidir. Her kilitleme adımı ayrı satır olarak kaydedilir.
Sinyal, alarm ve olay kaydı
Röle ihbarları, hücre sinyalleri, alarm panosu ve uzaktan izleme noktaları tek tek tetiklenip nereye düştüğü izlenir. Yanlış etiketlenmiş bir sinyal, arıza gecesi yanlış hücreye gidilmesi demektir. Röle olay kaydının saati ve zaman damgası kontrol edilir.
Yardımcı DC besleme ve yedeklilik
Açtırma zinciri DC besleme olmadan çalışmaz; akü grubu, redresör ve DC dağıtımdaki koruma elemanları bu yüzden testin parçasıdır. Besleme kesildiğinde açtırmanın nasıl davrandığı denenir. Ana ve yedek koruma ayrı beslemelerden gidiyorsa ayrımı doğrulanır.
Sahada iş sırası
Sekonder ve röle testi, 1–380 kV arası tesislerde bu yolun tamamını ölçen iştir: rölenin fonksiyonu, ölçü devresinin doğru akım ve gerilimi taşıdığı, kilitlemelerin doğru sırada blokladığı, sinyallerin doğru yere gittiği ve açtırma komutunun kesiciyi gerçekten açtırdığı. Her biri ayrı ölçüdür, hiçbiri diğerinin yerine geçmez.
Belge toplanır, saha buna göre okunur
Tek hat şeması, koruma ve kumanda devre şemaları, klemens planı, ölçü trafosu etiket değerleri ve onaylı ayar listesi önce masaya konur. Belgeyle sahanın uyuşmadığı noktalar test başlamadan işaretlenir. İletim sistemine bağlı tesiste koruma ayarlarının hangi mutabakata dayandığı da burada netleşir.
Fider ayrılır, sekonder devreler emniyete alınır
Çalışma yapılacak fider enerjisiz hâle getirilir, gerilim yokluğu teyit edilir, topraklanır ve çalışma izni alınır. Akım trafosu sekonderleri usulüne göre köprülenip ayrılır, gerilim devreleri izole edilir. Sökülen her klemens ve takılan her köprü numarasıyla listeye yazılır.
Sekonder enjeksiyon yapılır
Test seti röle uçlarından akım ve gerilim uygular; fonksiyon başına eşik değeri ve açma süresi ölçülür. Ölçülen değer ayar değerinden sapıyorsa önce devre, sonra ayar sorgulanır. Ölçüler ham hâliyle kaydedilir, yuvarlanmaz.
Uçtan uca açtırma denemesi yapılır
Enjeksiyon rölenin açma kontağında bitmez; komut zincir boyunca izlenir ve kesici gerçekten açtırılır. Her açtırma yolu ayrı denenir, kesici açma süresi ve yardımcı kontak geri bildirimi kaydedilir. Bu adım atlanırsa test yapılmış sayılmaz.
Devre eski hâline getirilir, tutanak imzalanır
Tüm köprüler sökülür, klemensler listeye bakılarak geri takılır ve devre bütünlüğü yeniden ölçülür. Rölenin son ayar dökümü okunur, test öncesi listeyle karşılaştırılır. Saha ölçüm tutanağı iki nüsha imzalanır; tespit edilen eksikler ayrı bir liste olarak teslim edilir.
En sık atlanan şartlar
Test rölenin açma kontağında bitiriliyor
En sık atlanan şey bu. Röle açma sinyalini üretir, ama sinyalin kesici bobinine ulaştığı görülmez. Gevşek klemens, ayrılıp geri takılmamış köprü ya da yanlış numaralanmış kumanda damarı arıza anına kadar sessiz kalır.
Ayrılan akım trafosu sekonderi ya da klemens geri takılmıyor
Test için yapılan ayrım, işin en riskli kalemidir. Geri takılmayan bir klemens korumayı tamamen devre dışı bırakabilir; açık bırakılan akım trafosu sekonderi ise tehlikeli gerilim üretir. Bu yüzden sökülen her nokta numaralı listeyle sökülür, aynı listeyle geri takılır.
DC açtırma beslemesi testin dışında tutuluyor
Röle de zincir de sağlam olabilir; açtırma bobinine giden DC yoksa kesici açmaz. Akü, redresör ve DC dağıtım kontrol edilmeden yapılan röle testi, zincirin en sessiz kopma noktasını atlamış olur.
Ayar değişikliği kayıtsız ve onaysız yapılıyor
Sahada "biraz yükseltelim" denilerek yapılan bir ayar değişikliği koruma koordinasyonunu bozar. İletim sistemine bağlı tesislerde koruma ayarları, Elektrik Şebeke Yönetmeliği'nin 18 inci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca kullanıcı tarafından TEİAŞ'ın kontrol ve koordinasyonu altında yapılır ve TEİAŞ'ın onayı olmadan değiştirilemez.
Sık sorulanlar
Röle ayarları zaten yapıldı, ayrıca teste gerek var mı?
Ayar, rölenin ne zaman karar vereceğini belirler. Test, o kararın kesiciye ulaşıp ulaşmadığını gösterir. İkisi ayrı şeydir: ayarı doğru bir röle, kumanda kablosu yanlış klemense basılmışsa hiçbir işe yaramaz. Sekonder enjeksiyon ve uçtan uca açtırma denemesi bu ikisini ayrı ayrı ölçer.
Bu testin yasal bir periyodu var mı?
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin Ek-III'ünün 2.3.1 maddesine göre, ilgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece tesisatların periyodik kontrolleri yılda bir yapılır; Ek-III'teki listede elektrik tesisatı ve topraklama tesisatı bu kapsamdadır. Elektrik Şebeke Yönetmeliği'nin 18 inci maddesinin sekizinci fıkrası ise kullanıcıya, kendi mülkiyet sınırındaki tesislerine ait tüm fiderlerin koruma sistemleri için periyodik işletme, bakım ve test çalışmalarını yapma ve bunlara ilişkin raporları hazır tutma yükümlülüğü getirir; periyodu sabit bir sayı olarak vermez. Tesisin kendi işletme talimatı ve üretici dokümanı daha kısa aralık öngörüyorsa o geçerlidir.
Testi kim yapabilir, tutanağı kim imzalar?
Aynı yönetmeliğin Ek-III'ünün 2.3.2 maddesine göre elektrik tesisatı, topraklama tesisatı, transformatör, akümülatör ve benzeri elektrikle ilgili tesisatın periyodik kontrolleri elektrik mühendisleri, elektrik-elektronik mühendisleri, elektrik eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ile elektrik tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. Yönetmeliğin 4 üncü maddesindeki tanım gereği, Ek-III'teki istisnalar saklı kalmak üzere bu kişilerin EKİPNET'e kayıtlı olması gerekir. Yüksek gerilimli kuvvetli akım tesislerinde ayrıca Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği'nin 60 ıncı maddesi uyarınca teknik konulardan sorumlu bir elektrik mühendisi bulunur; 154 kV ve daha büyük tesislerde (uzaktan kumanda edilen transformatör merkezleri hariç) işletme sorumlusu olarak en az bir elektrik mühendisi bulundurulur. İşletme sorumlusunun görev ve yetkileri TMMOB EMO Elektrik Yüksek Gerilim Tesisleri İşletme Sorumluluğu Yönetmeliği'nde tanımlıdır.
Tesisi durdurmak gerekiyor mu?
Test edilecek fiderin enerjisiz olması gerekir; tesisin tamamının durması çoğu zaman gerekmez. Fider fider ilerleyen bir program çıkarılır, hangi fiderin ne kadar süre dışarıda kalacağı teklif aşamasında yazılır. Kesinti süresi sürprize bırakılmaz.
Test sonunda elimize ne geçiyor?
Fonksiyon başına ölçülen eşik ve süre değerlerini, ölçü devresi kontrollerini, kilitleme ve sinyal doğrulamalarını ve uçtan uca açtırma sonucunu içeren saha ölçüm tutanağı; rölelerin test öncesi ve sonrası ayar dökümü; sökülen-takılan klemens listesi ve tespit edilen eksikler listesi. Tutanak iki nüsha imzalanır.
Sahayı anlatın, kapsamı birlikte çıkaralım
Gerilim seviyesi, ekipman listesi ve iş programı netleştikten sonra teklif tek sayfada verilir.